راهنمای جامع دندانپزشکی برای کودکان مبتلا به آسم و آلرژی (ویژه دندانپزشکان)

دندانپزشکی کودکان آسمی و آلرژیک >>> کودکی را تصور کنید که با چشمانی کنجکاو و شاید کمی نگران، روی یونیت دندانپزشکی شما نشسته است.

حالا به این تصویر، سابق بیماری آسم یا یک آلرژی خاص را اضافه کنید. ناگهان، ملاحظات درمانی شما ابعاد جدیدی پیدا می‌کند.

آگاهی و مدیریت صحیح شرایط پزشکی زمینه‌ای مانند آسم و آلرژی در کودکان، نه تنها از بروز اورژانس‌های پزشکی در مطب جلوگیری می‌کند،بلکه کیفیت و ایمنی درمان‌های دندانپزشکی را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

آیا شما به عنوان دندانپزشک، آماده‌اید تا با اطمینان و دانش کافی، مراقبتی بی‌نقص و بدون استرس را برای این گروه از بیماران کوچک و خاص فراهم آورید؟

همچنین بخوانید >>> پروتکل‌های پیشگیری در دندانپزشکی کودکان با نیازهای ویژه

چالش‌های پنهان در نفس‌های کوتاه:

آشنایی با آسم و تأثیرات دهانی-دندانی آن

آسم، یک بیماری التهابی مزمن راه‌های هوایی است که با حساسیت بیش از حد این مجاری و انسداد متغیر و برگشت‌پذیر آن‌ها مشخص می‌شود [1].

محرک‌های مختلفی از جمله آلرژن‌ها، عفونت‌های ویروسی، دود سیگار، هوای سرد، و حتی استرس می‌توانند منجر به بروز علائمی چون سرفه، خس‌خس سینه، تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه شوند.

اما ارتباط آسم با سلامت دهان و دندان فراتر از یک بیماری تنفسی صرف است.

داروهایی که معمولاً برای کنترل آسم استفاده می‌شوند، به‌ویژه آگونیست‌های بتا-2 آدرنرژیک استنشاقی (مانند سالبوتامول) و کورتیکواستروئیدهای استنشاقی (مانند فلوتیکازون)

می‌توانند اثرات قابل توجهی بر محیط دهان داشته باشند [1, 2]:

• کاهش جریان بزاق (Xerostomia): بسیاری از این داروها، به‌خصوص آگونیست‌های بتا-2، می‌توانند باعث خشکی دهان شوند. بزاق نقش حیاتی در شستشوی ذرات غذایی، بافری کردن اسیدها، و رمینرالیزاسیون دندان‌ها دارد. کاهش آن، کودک را مستعد پوسیدگی‌های دندانی می‌کند [2].
• افزایش ریسک پوسیدگی دندان: علاوه بر خشکی دهان، برخی اسپری‌های استنشاقی حاوی قند یا دارای pH اسیدی هستند که مستقیماً به افزایش خطر پوسیدگی کمک می‌کنند [1]. تنفس دهانی، که در برخی کودکان مبتلا به آسم شایع‌تر است، نیز خشکی دهان و ریسک پوسیدگی را تشدید می‌کند.
• کاندیدیازیس دهانی (برفک): کورتیکواستروئیدهای استنشاقی می‌توانند سیستم ایمنی موضعی دهان را تضعیف کرده و زمینه را برای رشد قارچ کاندیدا آلبیکنز فراهم کنند، به‌خصوص اگر پس از استفاده از اسپری، دهان شسته نشود [2].
• بیماری‌های لثه (Gingivitis): تنفس دهانی و تغییرات در فلور میکروبی دهان می‌تواند به التهاب لثه کمک کند.
• سایش مینای دندان (Enamel Erosion): بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) در کودکان مبتلا به آسم شایع‌تر است و اسید معده می‌تواند باعث سایش شیمیایی مینای دندان‌ها شود [1].

ملاحظات کلیدی در مدیریت دندانپزشکی کودکان مبتلا به آسم:

• تاریخچه پزشکی دقیق: سؤال در مورد نوع آسم (خفیف، متوسط، شدید)، محرک‌ها، داروهای مصرفی (نام، دوز، و آخرین زمان مصرف)، دفعات حملات اخیر، و سابقه بستری شدن در بیمارستان ضروری است.
• زمان‌بندی مناسب ویزیت: ویزیت‌های صبحگاهی اغلب بهتر هستند، زیرا سطح عملکرد ریوی معمولاً در این زمان بالاتر است و کودک خستگی کمتری دارد. از برنامه‌ریزی ویزیت در زمان‌هایی که احتمال آلودگی هوا یا گرده‌افشانی بالاست، پرهیز کنید.
• ایجاد محیطی آرام و بدون استرس: استرس یکی از محرک‌های آسم است. رفتار صبورانه، تکنیک‌های مدیریت رفتاری مناسب (مانند Tell-Show-Do)، و در صورت نیاز، استفاده از آرام‌بخشی ملایم (مانند نیتروس اکساید) می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• همراه داشتن اسپری بیمار: همیشه از والدین بخواهید اسپری تسکین‌دهنده (Bronchodilator) کودک را همراه داشته باشند و آن را در دسترس قرار دهید.
• وضعیت بیمار روی یونیت: وضعیت نیمه‌نشسته یا نشسته کامل برای بیمار راحت‌تر است و به تنفس بهتر کمک می‌کند.
• اجتناب از محرک‌ها: از مواد بودار قوی، گرد و غبار ناشی از تراش، و استرس بیش از حد پرهیز کنید. استفاده از رابردم می‌تواند از ورود ذرات به راه‌های هوایی جلوگیری کند.
• داروها و تداخلات:
  • NSAIDs (مانند ایبوپروفن و آسپرین): در حدود 10-20% از بزرگسالان مبتلا به آسم و درصد کمتری از کودکان، این داروها می‌توانند باعث تشدید حملات آسم شوند (Aspirin-Exacerbated Respiratory Disease – AERD). استامینوفن معمولاً انتخاب ایمن‌تری برای کنترل درد است [3].
  • آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولید (مانند اریترومایسین): می‌توانند سطح تئوفیلین (داروی گشادکننده برونش) را در خون افزایش داده و منجر به مسمومیت شوند.
  • باربیتورات‌ها و مخدرها: می‌توانند باعث دپرسیون تنفسی شوند و باید با احتیاط فراوان (در صورت لزوم) و ترجیحاً با مشورت پزشک کودک استفاده شوند.
• آمادگی برای اورژانس: پروتکل مدیریت حمله حاد آسم را بدانید و اکسیژن و داروهای ضروری را در دسترس داشته باشید.

زنگ خطر حساسیت: مدیریت کودکان آلرژیک در مطب دندانپزشکی

آلرژی، پاسخ بیش از حد سیستم ایمنی بدن به مواد معمولاً بی‌ضرری است که به آن‌ها آلرژن گفته می‌شود.

واکنش‌های آلرژیک در دندانپزشکی می‌توانند از یک راش پوستی خفیف تا آنافیلاکسی تهدیدکننده حیات متغیر باشند.

همچنین بخوانید >>> دهانشویه‌های آنتی‌باکتریال در کودکان

آلرژن‌های شایع در محیط دندانپزشکی:

• لاتکس: دستکش‌ها، رابردم، برخی وسایل ارتودنسی. امروزه استفاده از دستکش‌های بدون لاتکس (مانند نیتریل) به یک استاندارد تبدیل شده است، اما همیشه باید سابقه آلرژی به لاتکس را جویا شد [4].

• داروها:

  • آنتی‌بیوتیک‌ها: پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها از شایع‌ترین عوامل هستند.
  • بی‌حس‌کننده‌های موضعی: آلرژی واقعی به بی‌حس‌کننده‌های موضعی آمیدی (مانند لیدوکائین، آرتیکائین) بسیار نادر است. بیشتر واکنش‌ها به مواد نگهدارنده (مانند متیل پارابن – که دیگر در کارپول‌های تک‌دوز استفاده نمی‌شود – یا متابی‌سولفیت در ترکیبات حاوی اپی‌نفرین) یا واکنش‌های وازوواگال هستند. با این حال، سابقه بیمار باید به دقت بررسی شود [5].
  • آسپرین و NSAIDs: علاوه بر تشدید آسم، می‌توانند واکنش‌های آلرژیک واقعی نیز ایجاد کنند.

• مواد دندانی:

  • فلزات: نیکل (در روکش‌های استیل ضدزنگ، وسایل ارتودنسی)، کروم، کبالت.
  • رزین‌ها و آکریلات‌ها: در مواد کامپوزیتی، سیلانت‌ها، چسب‌ها.
  • اوژنول: در برخی سمان‌ها (مانند ZOE) و مواد پانسمان.
  • مواد ضدعفونی‌کننده و طعم‌دهنده‌ها: در خمیر پروفیلاکسی، دهان‌شویه‌ها.

راهکارهای پیشگیری و مدیریت آلرژی در کودکان:

 سناریوی بالینی فرضی (کودک مبتلا به آسم):

امیر، پسر بچه ۷ ساله‌ای است که برای ترمیم دندان مولر اول دائمی پایین مراجعه کرده است.

مادرش ذکر می‌کند که امیر آسم متوسط تحت کنترل با اسپری سالبوتامول (در صورت نیاز) و فلوتیکازون (روزانه) دارد. آخرین حمله خفیف او ۲ ماه پیش بوده است.

• اقدامات شما:

  1. از مادر بخواهید اسپری سالبوتامول امیر را همراه داشته باشد و در اتاق درمان قرار دهید.
  2. ویزیت را در ابتدای صبح برنامه‌ریزی کنید.
  3. محیطی آرام فراهم کنید و با امیر با مهربانی و به روش Tell-Show-Do ارتباط برقرار کنید.
  4. در مورد استفاده از بی‌حسی موضعی، لیدوکائین با اپی‌نفرین (با رعایت احتیاط در میزان اپی‌نفرین و تکنیک تزریق آهسته برای جلوگیری از ورود به عروق) انتخاب مناسبی است. از متابی‌سولفیت به عنوان نگهدارنده اپی‌نفرین آگاه باشید، گرچه آلرژی به آن نادر است.
  5. در صورت نیاز به کنترل درد پس از درمان، استامینوفن را توصیه کنید.
  6. به مادر در مورد اهمیت شستشوی دهان امیر پس از استفاده از اسپری فلوتیکازون برای پیشگیری از کاندیدیازیس و رعایت بهداشت دهان برای کاهش ریسک پوسیدگی تأکید کنید.
  7. در صورت بروز علائم خفیف تنگی نفس، درمان را متوقف کرده، به امیر کمک کنید از اسپری خود استفاده کند و وضعیت او را پایش کنید.

همچنین بخوانید >>> راهنمای جامع تداخلات داروهای رایج کودکان با درمان‌های دندانپزشکی

فراتر از پروتکل‌ها: ساختن پل اعتماد و تخصص

مراقبت از کودکان مبتلا به آسم یا آلرژی، فراتر از دانستن پروتکل‌های دارویی و اورژانس است؛

این امر نیازمند همدلی، ارتباط مؤثر با والدین و کودک، و تعهد به یادگیری مستمر است.

هر کودکی منحصر به فرد است و طرح درمان او نیز باید متناسب با نیازهای خاص پزشکی و دندانی‌اش باشد.

با افزایش دانش و مهارت خود در زمینه‌هایی چون [تشخیص و طرح درمان] جامع برای این بیماران، یا تسلط بر تکنیک‌های پیشرفته‌ای مانند [تشخیص و طرح درمان پوسیدگی های عمیق دندان های شیری] که در کودکان با ریسک بالای پوسیدگی (مانند برخی بیماران آسمی) اهمیت ویژه‌ای دارد،می‌توانید تجربه‌ای ایمن، مثبت و سرشار از سلامت را برای هر کودک رقم بزنید.

سرمایه‌گذاری شما بر روی دانش تخصصی، مستقیماً به افزایش کیفیت مراقبت و اعتماد بیماران به شما منجر خواهد شد.

لیست منابع

1. American Academy of Pediatric Dentistry. Guideline on Management of the Developing Dentition and Occlusion in Pediatric Dentistry. The Reference Manual of Pediatric Dentistry. Chicago, Ill.: American Academy of Pediatric Dentistry; 2023: 416-432. (به بخش مربوط به ملاحظات پزشکی سیستمیک و تأثیرات آن بر سلامت دهان مراجعه شود).
2. Ergoren MC, Toptas O, Erdemir A, Al-Harbi FA. Oral manifestations of asthma and its treatment in children: A literature review. Niger J Clin Pract. 2020;23(10):1327-1332.
3. American Academy of Allergy, Asthma & Immunology (AAAAI). ASTHMA AND ASPIRIN OR NSAIDS. https://www.aaaai.org/tools-for-the-public/conditions-library/allergies/asthma-and-aspirin-or-nsaids (Accessed on [Date of access]).
4. American Dental Association (ADA). Latex Allergy. https://www.ada.org/resources/research/science-and-research-institute/oral-health-topics/latex-allergy (Accessed on [Date of access]).
5. Becker DE, Reed KL. Local Anesthetics: Review of Pharmacological Considerations. Anesth Prog. 2012 Summer; 59(2): 90–102. (به بخش مربوط به واکنش‌های آلرژیک مراجعه شود).