کنترل درد در دندانپزشکی کودکان، فقط یک اقدام دارویی نیست؛ بلکه یکی از کلیدهای اصلی موفقیت در رفتاردرمانی و ایجاد تجربهی مثبت برای کودک محسوب میشود.
در هر تزریق بیحسی، ما نهتنها دربارهی حذف درد صحبت میکنیم، بلکه دربارهی ساختن تصویری از «امنیت و اعتماد» در ذهن کودک نیز تصمیم میگیریم.
یکی از رایجترین چالشها در کار روزمرهی دندانپزشکان، محاسبهی دقیق و ایمن دوز بیحسی است؛ چراکه کوچکترین خطا در مقدار تزریق میتواند منجر به عوارضی از جمله سمیت سیستمیک (LAST)، واکنشهای آلرژیک یا طولانیشدن بیحسی بافت نرم شود.
این مقاله بر اساس جدیدترین نسخهی راهنمای بالینی آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا (AAPD, 2023) نوشته شده و هدف آن ارائهی دستورالعملی روشن، کاربردی و علمی برای استفادهی ایمن از بیحسی موضعی در بیماران کودک است.
چرا محاسبه دقیق دوز در کودکان حیاتی است؟
کودکان، کوچکترین بزرگسالان نیستند!
به دلیل تفاوت در متابولیسم، توزیع دارو، میزان پروتئینهای پلاسما و حجم آب بدن، واکنش آنها نسبت به بیحسکنندهها میتواند بسیار متفاوت باشد.
در شرایطی که بدن کودک هنوز سیستمهای متابولیک و دفع دارو را بهطور کامل تکامل نداده، حتی دوزی که برای بزرگسالان بیخطر محسوب میشود، در یک کودک میتواند باعث افزایش غلظت پلاسمایی دارو و بروز سمیت شود.
سمیت سیستمیک بیحسی (LAST) معمولاً در اثر تزریق بیش از حد یا تزریق داخلعروقی رخ میدهد و میتواند با علائمی مانند:
- سرگیجه، بیقراری، کرختی اطراف دهان،
- وزوز گوش، تاری دید، لرزش یا تشنج،
- افت فشار خون، برادیکاردی یا حتی ایست قلبی همراه باشد.
بنابراین محاسبه دوز دقیق بر اساس وزن بدن (mg/kg) و رعایت اصول تکنیکی تزریق، پایهی اصلی ایمنی در دندانپزشکی کودکان است.
اصول انتخاب داروی بیحسی در کودکان
بیحسکنندههای موضعی به دو دستهی شیمیایی تقسیم میشوند:
در دندانپزشکی کودکان، آمیدها انتخاب ارجح هستند.
در میان آنها لیدوکائین و آرتیکائین بیشترین کاربرد را دارند.
- لیدوکائین ۲٪ با اپینفرین 1:100,000 ایمنترین گزینه برای اغلب درمانهای معمول است.
- آرتیکائین ۴٪ بهدلیل نفوذ بهتر در استخوان فک، برای تزریقات اینفیلتراسیون فک پایین کودک موفقیت بالاتری دارد؛ اما در کودکان زیر ۴ سال توصیه نمیشود.
فرمول طلایی محاسبه دوز بیحسی بر اساس وزن
دوز بیحسی همیشه باید بر حسب میلیگرم داروی خالص به ازای هر کیلوگرم وزن بدن (mg/kg) محاسبه شود.
فرمول محاسبه:
(حداکثر دوز مجاز mg/kg) × (وزن کودک به کیلوگرم) = حداکثر مقدار داروی خالص (mg)
برای تبدیل به میلیلیتر کارتریج باید مقدار داروی موجود در هر کارتریج را هم بدانیم.
بهطور معمول، هر کارتریج 1.8 mL است.
مثال عملی:
- کودک ۲۰ کیلوگرم
- لیدوکائین ۲٪ (هر میلیلیتر = ۲۰ mg داروی خالص)
- حداکثر دوز مجاز: 4.4 mg/kg
بنابراین:
4.4 × 20 = 88 mg ⇒ 88 ÷ 20 = حداکثر 4.4 mL ≈ ۲٫۵ کارتریج
پس در کودک ۲۰ کیلویی، تزریق بیش از ۲٫۵ کارتریج لیدوکائین توصیه نمیشود.
خطاهای رایج در محاسبه دوز بیحسی
- برآورد چشمی وزن کودک: همیشه وزن دقیق باید با ترازو اندازهگیری شود.
- عدم درنظرگرفتن دوز تاپیکال: در کودکان خردسال، مقدار تاپیکال هم در مجموع بیحسی کل لحاظ شود.
- استفاده همزمان از چند نوع بیحسکننده: دوز کل مجموع تمام بیحسکنندههاست، نه فقط یکی از آنها.
- عدم توجه به داروهای همزمان (مثلاً سدیشن): در صورت مصرف آرامبخش یا اپیوئید، باید دوز بیحسی کاهش یابد.
- تزریق سریع یا بدون آسپیره: خطر تزریق داخلعروقی و LAST را بالا میبرد.
نکات اختصاصی در گروههای خاص
نوزادان زیر ۶ ماه
بهدلیل عملکرد ناقص کبد و پروتئینهای باندکننده دارو،
دوز کل باید ۳۰٪ کمتر از مقدار معمول در نظر گرفته شود.
کودکان دارای بیماری سیستمیک
در بیماران مبتلا به بیماریهای قلبی، تیروئیدی یا دیابت کنترلنشده،
بهتر است از محلولهای بدون اپینفرین یا با غلظت پایینتر (1:200,000) استفاده شود.
درمان همراه با سدیشن یا بیهوشی عمومی
از آنجا که داروهای سداتیو نیز اثر مهاری بر CNS دارند،
باید دوز بیحسی را ۱۰–۲۰٪ کمتر از حالت معمول انتخاب کرد و بیمار را دقیق پایش نمود.
پیشگیری از سمیت سیستمیک (LAST)
- تزریق آهسته (حداکثر ۱ میلیلیتر در دقیقه)
- آسپیره قبل از تزریق
- استفاده از کمترین دوز مؤثر
- پایش علائم حیاتی بیمار
- آمادگی برای تجویز لیپید امولسیون ۲۰٪ در موارد شدید
علائم اولیه LAST در کودکان ممکن است ظریف و سریع باشند (بیقراری، کرختی لبها، لرزش)،
بنابراین حضور دندانپزشک آگاه و تیم آموزشدیده حیاتی است.
جدول جامع دوز بیحسیهای رایج در کودکان
| دارو | غلظت | حداکثر دوز (mg/kg) | حداکثر کل (mg) | مدت اثر | نکات کلیدی |
|---|---|---|---|---|---|
| لیدوکائین ۲٪ | با/بدون اپینفرین | 4.4 (تا 7 کارخانهای) | 300 | 60–120 دقیقه | انتخاب اول، ایمن و پایدار |
| مپیواکائین ۳٪ | بدون اپینفرین | 6.6 | 400 | 20–40 دقیقه | مناسب برای بیماران قلبی |
| آرتیکائین ۴٪ | با اپینفرین | 7 | 500 | 60–75 دقیقه | نفوذ عالی؛ ممنوع زیر ۴ سال |
| پریلوکائین ۴٪ | با یا بدون فلیپرسین | 6 | 400 | 40–60 دقیقه | خطر متهموگلوبینمی در G6PD یا آنمی |
| بوپیواکائین ۰٫۵٪ | با اپینفرین 1:200,000 | 1.3 | 90 | 240–480 دقیقه | برای درمانهای جراحی طولانی |
چکلیست تزریق ایمن بیحسی در کودکان
- وزن دقیق کودک را پیش از تزریق اندازه بگیر.
- دارو، غلظت و حداکثر دوز را روی کارت محاسبه یادداشت کن.
- پیش از تزریق، با تاپیکال ایمن سطح بیحسی ایجاد کن.
- آسپیره دوبار، تزریق آهسته و کنترل رفتار با حواسپرتی.
- ثبت دقیق در پرونده (دارو، دوز، محل تزریق، واکنش بیمار).
- آموزش والدین دربارهی خطر گازگرفتگی پس از درمان.
جمعبندی
بیحسی موضعی یکی از مهمترین مهارتهای بالینی در دندانپزشکی کودکان است.
محاسبهی صحیح دوز دارو نهتنها ایمنی بیمار را تضمین میکند، بلکه کیفیت تجربه درمانی و اعتماد خانوادهها را افزایش میدهد.
پایبندی به دستورالعملهای علمی جدید، مانند گایدلاین رسمی AAPD 2023، به شما کمک میکند تا در هر تزریق، با اطمینان و آرامش کار کنید و احتمال بروز LAST را به حداقل برسانید.
منبع علمی
American Academy of Pediatric Dentistry (AAPD): Best Practices — Use of Local Anesthesia (2023)
